Trong suốt thế kỷ 20, nhiều trào lưu nghệ thuật tiên phong (avant-garde) đã góp phần quan trọng trong việc hình thành diện mạo của nghệ thuật hiện đại. Nếu phần lớn các phong cách này – như chủ nghĩa siêu thực khai thác tiềm thức hay biểu hiện trừu tượng giàu năng lượng – chủ yếu tập trung vào hội họa, thì Bauhaus lại đi theo một hướng hoàn toàn khác.

Phong trào Bauhaus bao trùm một phổ rất rộng các chất liệu, hình thức và lĩnh vực sáng tạo. Từ hội họa, đồ họa cho đến kiến trúc, thiết kế nội thất và thủ công mỹ nghệ, Bauhaus đã trở thành dòng chảy chủ đạo của nghệ thuật thử nghiệm tại châu Âu trong những năm 1920 – 1930.

Dù gắn liền nhất với nước Đức, Bauhaus vẫn thu hút và truyền cảm hứng cho các nghệ sĩ khắp nơi trên thế giới. Cho đến ngày nay, dấu ấn của Bauhaus vẫn hiện diện rõ nét trong nghệ thuật và thiết kế trên toàn thế giới – từ không gian bảo tàng cho đến những công trình và con phố quen thuộc trong đời sống thường nhật.

Vậy Bauhaus là gì?

Bauhaus – theo nghĩa đen có thể hiểu là “ngôi nhà của xây dựng” – khởi nguồn là một trường đào tạo nghệ thuật tại Đức vào đầu thế kỷ 20. Được sáng lập bởi Walter Gropius, Bauhaus dần vượt ra khỏi khuôn khổ của một ngôi trường để trở thành một phong trào nghệ thuật hiện đại, nổi bật với cách tiếp cận hoàn toàn mới trong kiến trúc và thiết kế.

Ngày nay, Bauhaus được biết đến không chỉ bởi ngôn ngữ thẩm mỹ đặc trưng – nơi nghệ thuật hàn lâm được kết hợp sáng tạo với thủ công và ứng dụng – mà còn bởi sức ảnh hưởng bền bỉ của nó đối với nghệ thuật và thiết kế hiện đại, cũng như đương đại trên toàn thế giới.

Lịch sử Phong trào Bauhaus

Năm 1919, kiến trúc sư người Đức Walter Gropius thành lập Staatliches Bauhaus – một trường đào tạo tập trung vào giáo dục thiết kế, với tham vọng quy tụ tất cả các bộ môn nghệ thuật dưới cùng một mái nhà. Ông trở thành giám đốc đầu tiên của Bauhaus, và ngôi trường này nhanh chóng trở thành điểm hội tụ của những tư duy sáng tạo cấp tiến nhất châu Âu thời bấy giờ. Nhiều nghệ sĩ danh tiếng như Josef Albers, Wassily Kandinsky hay Paul Klee đã tham gia giảng dạy và trực tiếp định hình tinh thần của Bauhaus.

Trong suốt quá trình tồn tại, Bauhaus lần lượt hoạt động tại ba thành phố: Weimar (1919 – 1925), Dessau (1925 – 1932) và Berlin (1932 – 1933) – mỗi giai đoạn đều mang dấu ấn tư tưởng và định hướng riêng.

Weimar

Weimar –  còn được gọi là State Bauhaus in Weimar –  là nơi Walter Gropius đặt những viên gạch nền móng đầu tiên cho Bauhaus. Tại đây, ông xây dựng nên hệ tư tưởng và định hướng giáo dục mang tính đột phá so với thời đại. Theo tuyên ngôn và chương trình giảng dạy của Gropius, nghệ thuật cần phục vụ xã hội, và không nên tồn tại sự phân chia cứng nhắc giữa các bộ môn thủ công và nghệ thuật tạo hình.

Trong Chương trình Bauhaus năm 1919, Gropius viết:

“Kiến trúc sư, nhà điêu khắc, họa sĩ – tất cả chúng ta phải quay trở lại với thủ công! Bởi không tồn tại cái gọi là ‘nghệ thuật như một nghề nghiệp’ tách biệt. Không có ranh giới bản chất giữa nghệ sĩ và người thợ thủ công. Nghệ sĩ chỉ là một người thợ thủ công được nâng tầm. Trong những khoảnh khắc hiếm hoi của sự khai sáng vượt ngoài ý chí con người, nghệ thuật có thể vô thức nảy sinh từ đôi tay lao động – nhưng nền tảng thủ công vẫn là điều không thể thiếu đối với mọi nghệ sĩ. Đây chính là cội nguồn nguyên bản của sáng tạo.”

Tại Weimar, “xưởng sân khấu” (stage workshop) đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong chương trình đào tạo. Xưởng này do Lothar Schreyer phụ trách từ năm 1921 đến 1923, sau đó được tiếp quản bởi Oskar Schlemmer trong giai đoạn 1923 – 1925. Đây là không gian kết nối giữa nghệ thuật hình ảnh và nghệ thuật trình diễn, nhấn mạnh tư duy liên ngành. Sinh viên Bauhaus được tham gia vào nhiều xưởng thực hành như gia công kim loại, mộc nội thất, dệt may, gốm sứ và nhiều lĩnh vực khác.

Dessau

Dessau được xem là thời kỳ hoàng kim của Bauhaus. Giai đoạn này bắt đầu sau khi Bauhaus buộc phải rời Weimar vì các áp lực chính trị. Tại Dessau, Bauhaus chuyển hướng mạnh mẽ sang thiết kế sản phẩm công nghiệp phục vụ sản xuất hàng loạt – và phần lớn những thiết kế Bauhaus nổi tiếng ngày nay đều ra đời trong giai đoạn này. Đây cũng là nơi tòa nhà Bauhaus trứ danh được Walter Gropius trực tiếp thiết kế và xây dựng.

Giám đốc thứ hai của Bauhaus tại Dessau là kiến trúc sư người Thụy Sĩ Hannes Meyer, người theo đuổi triết lý thiết kế hoàn toàn dựa trên nhu cầu thực tế của con người. Ông từng nêu rõ quan điểm của mình:

“1. đời sống tình dục, 2. thói quen ngủ nghỉ, 3. thú cưng, 4. làm vườn, 5. vệ sinh cá nhân, 6. chống chọi thời tiết, 7. vệ sinh trong nhà, 8. bảo dưỡng xe, 9. nấu ăn, 10. sưởi ấm, 11. tiếp xúc ánh nắng, 12. các dịch vụ sinh hoạt – đây là những động lực duy nhất khi xây dựng một ngôi nhà. Chúng tôi nghiên cứu sinh hoạt hàng ngày của những người sống trong đó, từ đó xây dựng sơ đồ công năng. Chính sơ đồ công năng và bài toán kinh tế là hai yếu tố quyết định toàn bộ dự án.”

Phiên bản Bauhaus tại Dessau chính thức chấm dứt vào ngày 30/9/1932.

Berlin

Berlin là chặng cuối cùng trong lịch sử Bauhaus. Dưới áp lực ngày càng gia tăng từ chính quyền Đức Quốc xã cùng với việc cắt giảm ngân sách, hoạt động của Bauhaus trong giai đoạn này diễn ra rất hạn chế. Sau khi Bauhaus tại Dessau bị đóng cửa, các giảng viên và sinh viên chuyển đến Berlin vào tháng 10/1932 và tạm thời hoạt động trong một nhà máy điện thoại bỏ hoang.

Tuy nhiên, đến ngày 11/4/1933, địa điểm này bị cảnh sát và lực lượng SA lục soát và buộc phải đóng cửa. Tháng 7/1933, đội ngũ giảng viên chính thức giải thể Bauhaus.

Dù bị chấm dứt về mặt tổ chức, tinh thần, tư duy và ngôn ngữ thẩm mỹ của Bauhaus vẫn tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ – và chính điều đó đã làm nên phong trào Bauhaus với sức ảnh hưởng sâu rộng đến thiết kế và nghệ thuật hiện đại trên toàn thế giới.

Phong cách Bauhaus

Phong cách Bauhaus thường được xem là sự giao thoa giữa tinh thần của phong trào Arts and Crafts và chủ nghĩa hiện đại (Modernism). Điều này thể hiện rõ qua việc Bauhaus luôn đặt công năng làm trọng tâm và hướng đến mục tiêu – theo cách Tate từng mô tả – là “đưa nghệ thuật trở lại gắn bó với đời sống thường nhật.”

Vì vậy, các thiết kế Bauhaus tiêu biểu – dù xuất hiện trong hội họa, kiến trúc hay thiết kế nội thất – đều có điểm chung là hạn chế tối đa trang trí, tập trung vào hình khối cân bằng, đường nét rõ ràng và các dạng hình học trừu tượng, nơi hình thức luôn phục vụ trực tiếp cho công năng sử dụng.

Nghệ thuật Bauhaus

Trong lĩnh vực nghệ thuật, sự đề cao công năng của Bauhaus thể hiện rõ qua những bố cục cân bằng trong các tác phẩm hội họa trừu tượng của những nghệ sĩ như Wassily Kandinsky hay Paul Klee. Chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ kiến trúc, các bức tranh Bauhaus thường sử dụng những mảng phẳng kết hợp cùng các hình khối chồng lớp, nhằm gợi cảm giác không gian và chiều sâu.

Bên cạnh hội họa, các nghệ sĩ Bauhaus còn sáng tác điêu khắc trừu tượng, collage mang tinh thần tiên phong, cũng như các poster hiện đại với kiểu chữ mạnh mẽ và những khối màu dứt khoát – tất cả đều phản ánh rõ tư duy hình ảnh mới mẻ của phong trào này.

Kiến trúc Bauhaus

Tương tự như nghệ thuật Bauhaus, kiến trúc Bauhaus được nhận diện bởi các hình khối hình học cân đối, hài hòa và sự ưu tiên tuyệt đối cho công năng sử dụng.

Không gian mở, nhiều mảng kính lớn là những đặc trưng nổi bật, lấy cảm hứng từ vẻ đẹp tối giản nhưng chỉn chu của phong trào Arts and Crafts tại Mỹ – phong cách được lan tỏa mạnh mẽ bởi kiến trúc sư huyền thoại Frank Lloyd Wright, người tiên phong của Prairie School.

Bên cạnh đó, kiến trúc Bauhaus còn tạo ảnh hưởng sâu rộng đến phong cách nhà ở Mid-century Modern. Những đường nét gọn gàng, cấu trúc rõ ràng và tư duy thiết kế hướng đến tính tiện dụng của Bauhaus đã trở thành nền tảng cho diện mạo kiến trúc hiện đại giữa thế kỷ 20.

Thiết kế nội thất Bauhaus

Nội thất Bauhaus nổi tiếng với sự tối giản, thoáng đãng và có chủ đích rõ ràng. Những món đồ nội thất xuất hiện trong các không gian này tuy không nhiều, nhưng luôn được thiết kế với mục đích cụ thể, tuyệt đối không mang tính trang trí dư thừa.

Ghế ngồi là ví dụ tiêu biểu. Marcel Breuer – người phụ trách xưởng mộc tại Bauhaus Dessau – đã tái định nghĩa khái niệm chiếc ghế theo hướng tối giản, dễ sản xuất hàng loạt và chủ yếu sử dụng kim loại. Tư duy đó dẫn đến sự ra đời của chiếc Wassily Chair: gấp gọn, nhẹ, mang tính công nghiệp cao và được đặt tên theo họa sĩ Wassily Kandinsky.

Một biểu tượng khác của nội thất Bauhaus đến từ Ludwig Mies van der Rohe. Với cảm quan thiết kế tối giản đặc trưng, ông đã tạo nên Barcelona Chair vào năm 1929 – một trong những mẫu ghế mang tính biểu tượng nhất của thiết kế hiện đại.

Dù không quá phô trương, chất liệu vải vẫn giữ vai trò nhất định trong thiết kế nội thất Bauhaus. Sinh viên tại trường không chỉ học lý thuyết màu sắc mà còn trực tiếp thực hành dệt may trong các xưởng chuyên biệt. Những sản phẩm vải này, cùng với một số mảng tranh tường, giúp cân bằng lại không gian vốn mang đậm tinh thần công nghiệp, tạo cảm giác mềm mại và dễ tiếp cận hơn.

Di sản của Bauhaus

Ngày nay, Bauhaus thường được nhìn nhận như chất xúc tác quan trọng cho sự hình thành của kiến trúc và thiết kế nội thất hiện đại, đồng thời có ảnh hưởng sâu rộng tới hội họa và điêu khắc nửa sau thế kỷ 20. Một số công trình tiêu biểu – trong đó có Bauhaus Dessau, được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới – đã trở thành điểm đến du lịch và không gian bảo tàng. Song song với đó, nhiều bảo tàng nghệ thuật hiện đại lớn trên thế giới vẫn trưng bày các tác phẩm Bauhaus trong bộ sưu tập thường trực cũng như những triển lãm quy mô, cho thấy sức ảnh hưởng vượt thời gian của phong trào này cho đến ngày nay.

Tại Monster Lab, việc nghiên cứu đặc trưng thị giác, giá trị và ứng dụng của Bauhaus là một trong những bài học quan trọng của bộ môn Lịch sử thiết kế đồ họa. Thay vì tiếp cận Bauhaus như một phong trào mang tính lý thuyết thuần túy, sinh viên được dẫn dắt để hiểu rõ tinh thần cốt lõi của nó. Từ nghiên cứu hình khối cơ bản, màu sắc sơ cấp, bố cục phi trang trí cho đến mối quan hệ giữa nghệ thuật và sản xuất, sinh viên từng bước chuyển hóa kiến thức lịch sử thành giải pháp thị giác cụ thể. Những bài tập và sản phẩm thực hành cho thấy Bauhaus không chỉ là di sản của thế kỷ 20, mà vẫn tiếp tục sống động trong cách sinh viên Monster Lab tư duy, thiết kế và giải quyết vấn đề thị giác ngày nay.

Loạt bài tập hình ảnh hoá (visualize) một trạng thái cảm xúc hoặc một hành vi mang tính thói quen rồi ứng dụng vào thiết kế bìa sách và poster phim giao khi học về Bauhaus:

BỘ UNO PHONG CÁCH BAUHAUS x CHỦ ĐỀ TẾT 2025 của sinh viên Đoàn Nguyễn Nam Sơn

Xem thêm sản phẩm sinh viên ngành Thiết kế đồ họa Monster Lab tại đây.