Khi nghe đến cụm từ “Arts and Crafts”, nhiều người thường liên tưởng đến những dự án thủ công thời tiểu học – giấy màu, bút sáp, keo dán hay kim tuyến. Tuy nhiên, Arts and Crafts không chỉ đơn thuần là hoạt động thủ công giải trí, mà còn là một phong trào thẩm mỹ và tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử nghệ thuật và thiết kế.
Phong trào Arts and Crafts nguyên bản có một điểm chung với các cửa hàng đồ thủ công ngày nay – đó là sự đề cao lao động thủ công và tình yêu dành cho vật liệu. Triết lý cốt lõi này vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh đương đại, khi các nhà thiết kế và nghệ sĩ ngày càng phải đối mặt với hệ quả của sản xuất hàng loạt và sự thống trị của công nghệ số.
Vậy phong trào này thực chất là gì? Phong trào này ra đời trong hoàn cảnh nào, và vì sao ngôn ngữ thẩm mỹ của nó vẫn tiếp tục được kế thừa và hồi sinh trong thiết kế hiện đại? Để trả lời những câu hỏi đó, chúng ta cần quay ngược dòng thời gian, tìm hiểu hành trình hình thành của phong trào Arts and Crafts trong quá khứ – cũng như cách nó tiến hóa và thích nghi trong thế giới ngày nay.
Arts and Crafts là gì?
Đây là một phong trào thẩm mỹ và tư tưởng ra đời vào giai đoạn giao thoa cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, với mục tiêu khôi phục các kỹ thuật thủ công tiền công nghiệp trong lĩnh vực nghệ thuật trang trí. Thuật ngữ Arts and Crafts lần đầu tiên xuất hiện vào năm 1887, gắn liền với sự ra đời của Arts and Crafts Exhibition Society tại London. Tuy nhiên, trên thực tế, tinh thần và ngôn ngữ thẩm mỹ của phong trào này đã manh nha và phát triển từ nhiều năm trước đó.
Vậy điều gì thực sự làm nên bản sắc hình ảnh của Arts and Crafts movement?
Đúng như tên gọi, phong trào này đề cao lao động thủ công và các hình thức sáng tạo gắn liền với tay nghề người thợ, từ kiến trúc, nội thất cho tới dệt may, gốm sứ, kim loại và thủy tinh nghệ thuật. Đúng như tên gọi, Arts and Crafts đề cao lao động thủ công và các hình thức sáng tạo gắn liền với tay nghề người thợ, bao gồm kiến trúc, nội thất, dệt may, gốm sứ, kim loại và thủy tinh nghệ thuật. Chính vì vậy, diện mạo hình ảnh của phong trào này có thể thay đổi rất linh hoạt tùy theo nghệ sĩ và chất liệu thể hiện.
Dù vậy, xuyên suốt các hình thức biểu đạt khác nhau, Arts and Crafts vẫn hình thành nên những đặc điểm chung rõ rệt, tạo nên một hệ thẩm mỹ thống nhất – nơi giá trị thủ công, vật liệu tự nhiên và tính chân thực trong thiết kế luôn được đặt lên hàng đầu.
Đặc trưng của phong trào
Phong trào này được nhận diện qua một số đặc điểm hình ảnh nổi bật, phản ánh rõ tinh thần tôn vinh thủ công và thiên nhiên:
- Ảnh hưởng từ nghệ thuật Trung cổ và Gothic
- Mô phỏng kính màu (stained glass)
- Họa tiết hoa lá
- Hoa văn phức tạp, tỉ mỉ
- Hình khối hữu cơ
- Thiên nhiên là chủ đề trung tâm
Sự khác biệt giữa Arts and Crafts và Art Nouveau
Arts and Crafts và Art Nouveau đều là những phong trào trang trí phát triển mạnh trong cùng một giai đoạn lịch sử. Vì vậy không khó hiểu khi chúng có nhiều điểm tương đồng về mặt thị giác. Cả hai cùng ưa chuộng khung vòm, họa tiết hoa lá và kỹ thuật kính màu thủ công. Trên thực tế, nhiều nhân vật tiên phong của Arts and Crafts như William Morris hay C. F. A. Voysey cũng đồng thời giữ vai trò quan trọng trong phong trào Art Nouveau.
Tuy nhiên, sự khác biệt cốt lõi giữa hai phong cách này lại nằm ở tư duy và triết lý hơn là hình thức bên ngoài.
Dù đều tìm cảm hứng từ quá khứ, Art Nouveau mang tinh thần hướng về tương lai rõ ràng hơn – đúng như tên gọi “Nghệ thuật mới”. Phong trào này phát triển các họa tiết dây leo mang hơi hướng Trung cổ của Arts and Crafts thành những đường cong trừu tượng, uốn lượn mạnh mẽ (whiplash lines), vốn là một trong những đặc trưng dễ nhận biết nhất của Art Nouveau.
Bên cạnh đó, Art Nouveau không né tránh công nghệ như Arts and Crafts. Thay vì phản đối sản xuất công nghiệp, Art Nouveau tập trung xóa nhòa ranh giới giữa nghệ thuật hàn lâm và thiết kế ứng dụng.
Trong khi Arts and Crafts ra đời như một phản ứng trực tiếp trước sản xuất hàng loạt và sự vô hồn của công nghiệp hóa, thì Art Nouveau lại tìm cách khám phá vẻ đẹp ở khắp mọi nơi – từ thiên nhiên cho đến chính không gian nhà máy.
Nói cách khác, nếu Arts and Crafts đề cao thủ công như một sự phản kháng, thì Art Nouveau coi đổi mới và công nghiệp là một phần tất yếu của đời sống hiện đại, miễn là chúng vẫn giữ được giá trị thẩm mỹ và tính nhân văn.
Lịch sử phong trào
Những thay đổi đầu tiên của phong trào Arts and Crafts bắt nguồn từ Triển lãm Thế giới năm 1851 tại London. Đây là hội chợ quốc tế đầu tiên trong lịch sử, nơi trưng bày các sản phẩm trang trí đến từ khắp nơi trên thế giới. Tuy mang danh là sự kiện tôn vinh tay nghề thủ công toàn cầu, triển lãm này lại khiến nhiều nhà thiết kế đương thời thất vọng sâu sắc.
Không ít tác phẩm bị chỉ trích vì được làm vội vàng, quá chú trọng trang trí bề ngoài mà thiếu mục đích rõ ràng, đồng thời không tôn trọng đặc tính tự nhiên của vật liệu. Nguyên nhân nhanh chóng được xác định: sản xuất hàng loạt trong thời kỳ công nghiệp hóa.
Trong số những người tham dự triển lãm năm đó có William Morris – nhà văn, nhà thiết kế người Anh, và cũng là nhân vật sau này được xem như người đặt nền móng cho phong trào Arts and Crafts.
Morris chịu ảnh hưởng sâu sắc từ triết gia John Ruskin (và về sau là Karl Marx). Ông cho rằng sản xuất công nghiệp đã tạo ra sự phân công lao động cứng nhắc, khiến nhà thiết kế bị tách rời khỏi chính tác phẩm của mình. Bên cạnh đó, Morris và nhóm cộng sự đặc biệt ngưỡng mộ nghệ thuật Trung cổ tiền công nghiệp, vốn đề cao thiên nhiên và tay nghề thủ công.
Năm 1861, họ thành lập Morris & Co., hoạt động trong nhiều lĩnh vực như kiến trúc, nội thất, dệt may và thủy tinh. Công ty này nổi tiếng với các mẫu giấy dán tường hoa văn tự nhiên, lấy cảm hứng từ bản thảo Trung cổ, và nhanh chóng trở thành biểu tượng của thẩm mỹ Arts and Crafts.
Morris & Co. đặc biệt đề cao vật liệu tự nhiên và lao động thủ công, khuyến khích người thợ tham gia trọn vẹn vào toàn bộ quá trình thiết kế và sản xuất. Các sản phẩm của Morris & Co. xuất hiện dày đặc tại các triển lãm của Arts and Crafts Exhibition Society, qua đó định hình rõ diện mạo của phong trào.
Khi danh tiếng của Morris & Co. lan rộng, nhiều nghiệp đoàn Arts and Crafts bắt đầu hình thành khắp Vương quốc Anh. Tương tự các phường hội thời Trung cổ, những tổ chức này cho phép nghệ nhân – thay vì giới tư bản – tự đặt ra tiêu chuẩn chất lượng và giá trị sản phẩm. Một số cái tên tiêu biểu trong giai đoạn này có thể kể đến Century Guild of Artists, Home Arts and Industries Association và Art Workers Guild. Đến năm 1893, tạp chí The Studio ra đời và nhanh chóng trở thành kênh truyền thông có ảnh hưởng lớn đối với cả phong trào Arts and Crafts lẫn Art Nouveau.
Phong trào Arts and Crafts sau đó lan rộng sang Hoa Kỳ, nơi tinh thần đề cao lao động và công bằng xã hội của nó đặc biệt phù hợp với Thời kỳ Cải cách (Progressive Era) trong chính trị Mỹ. Phong trào này tạo được tiếng vang mạnh mẽ trong giới phụ nữ hoạt động xã hội, nhất là trong bối cảnh phong trào đòi quyền bầu cử cho phụ nữ đang dâng cao.
Các xưởng gốm như Paul Revere Pottery (tại Boston) hay Newcomb Pottery (tại New Orleans) đều do phụ nữ điều hành. Các xưởng này không chỉ sản xuất gốm Arts and Crafts mà còn đóng vai trò đào tạo nghề cho phụ nữ, trong đó có nhiều người nhập cư gặp khó khăn. Cùng thời điểm đó, kiến trúc sư Julia Morgan – nữ kiến trúc sư đầu tiên được cấp phép hành nghề tại California – đã nổi lên như một nhân vật quan trọng, với hơn 700 công trình, nổi bật nhất là bể bơi Hearst Castle.
Dù chịu ảnh hưởng từ phong trào Arts and Crafts tại Anh, các nhà thiết kế Mỹ lại linh hoạt hơn trong việc sử dụng máy móc. Họ tạo ra những sản phẩm Arts and Crafts giản lược, dễ sản xuất và phù hợp hơn với thị trường tiêu dùng đại chúng.
Sau nhiều thập kỷ phát triển, phong trào Arts and Crafts dần suy yếu vào khoảng những năm 1920, nhường chỗ cho Art Deco và chủ nghĩa hiện đại. Dù mang lý tưởng nhân văn rõ rệt, Arts and Crafts vẫn tồn tại một mâu thuẫn cốt lõi: việc quá hoài niệm quá khứ khiến phong trào khó theo kịp nhịp sống hiện đại. Lao động thủ công đòi hỏi nhiều thời gian và chi phí, khiến sản phẩm trở nên đắt đỏ – trái ngược với tinh thần bình đẳng mà phong trào theo đuổi.
Tuy vậy, di sản của Arts and Crafts không hề biến mất. Tư tưởng của nó tiếp tục được hồi sinh trong phong trào Mingei tại Nhật Bản những năm 1920s, và quan trọng hơn, đã đặt nền móng cho các khái niệm về hình thức, công năng và vật liệu trong trường phái Bauhaus – một trong những trụ cột của thiết kế hiện đại.
Arts and Crafts trong thiết kế đồ họa
Sau hơn một thế kỷ, những giá trị cốt lõi của phong trào này đang dần quay trở lại và thể hiện rõ trong thiết kế đồ họa hiện đại. Nếu những cỗ máy vật lý của thời Cách mạng Công nghiệp không còn hiện diện nhiều trong đời sống hàng ngày, thì kỷ nguyên số lại tạo ra một hình thức sản xuất hàng loạt mới – thông qua phần mềm và công cụ thiết kế. Hệ quả là ngày càng nhiều sản phẩm đồ họa mang cảm giác đơn giản quá mức, na ná nhau và thiếu sức sống. Không khó hiểu khi nhiều nhà thiết kế bắt đầu quay về quá khứ, tìm cách đưa tinh thần thủ công trở lại với thiết kế đồ họa.
Sức hấp dẫn của Arts and Crafts nằm ở khả năng khiến một dự án thiết kế trở nên cá nhân hơn, có chiều sâu và đậm chất thủ công. Nhưng trong kỷ nguyên số, điều đó được thể hiện như thế nào? Bởi lẽ, phong trào Arts and Crafts nguyên bản chủ yếu gắn với kiến trúc và trang trí nội thất. Vậy Arts and Crafts bước vào thiết kế đồ họa ra sao? Để trả lời câu hỏi này, hãy cùng nhìn vào một số ví dụ đương đại.
Tương tự phong trào tiền thân, Arts and Crafts hiện đại thường tìm cảm hứng từ quá khứ, đặc biệt là nghệ thuật Trung cổ. Những chủ đề cổ điển như hình tượng thiên thần, kỹ thuật mô phỏng kính màu hay các biểu tượng thiên nhiên được làm mới và điều chỉnh để phù hợp với thương hiệu và ngữ cảnh đương đại.
Các họa tiết thiên nhiên xuất hiện rất phổ biến, nhất là trong các thiết kế minh họa và pattern trang trí, gợi nhớ đến giấy dán tường của Morris & Co. Chúng thường là những đường dây leo, tán lá và cụm hoa nở, được sử dụng như khung viền cho chữ, hình ảnh trung tâm hoặc các yếu tố bố cục khác.
Tuy nhiên, Arts and Crafts trong thiết kế đồ họa không chỉ dừng lại ở minh họa hay hình ảnh trực quan. Kiểu chữ cũng có thể mang tinh thần Arts and Crafts thông qua các nét trang trí mềm mại. Những đường cong và nét uốn này gợi liên tưởng đến chữ viết tay và chữ trang trí trong các bản thảo cổ, nhưng trong xu hướng hiện nay, chúng thường được đặt trong một khung chữ tiêu chuẩn. Sự đối lập này tạo nên điểm nhấn hình ảnh rõ ràng, khiến các chi tiết trang trí nổi bật như đang phá vỡ sự nhất quán.
Cuối cùng – và cũng là yếu tố quan trọng nhất – Arts and Crafts nằm ở kỹ thuật và cảm giác thủ công. Dù thiết kế được tạo ra trên máy tính, nó không nên mang dáng dấp của một sản phẩm thuần kỹ thuật số. Arts and Crafts hướng đến việc gợi lại tinh thần nghệ thuật thủ công xưa cũ, thông qua các kỹ thuật minh họa như nét vẽ tự do, đan nét (cross-hatching), texture vẽ tay và hiệu ứng sơn cọ.
Việc trân trọng chất liệu và quá trình luôn là cốt lõi của Arts and Crafts. Vì vậy, cách tốt nhất để tiếp cận tinh thần này đôi khi rất đơn giản: bắt đầu thiết kế bằng tay, rồi sau đó mới đưa vào máy tính để hoàn thiện.
Đừng chỉ thiết kế, hãy tạo ra sản phẩm bằng tâm huyết
Tinh thần cốt lõi của phong trào này là đưa vẻ đẹp, lao động và trải nghiệm con người trở thành trung tâm của quá trình sáng tạo. Nó phản kháng lại cách mà máy móc công nghiệp đã làm phai nhạt trải nghiệm thẩm mỹ, cả với nghệ sĩ lẫn người thưởng thức. Mặc dù phong trào tìm cảm hứng từ các phong cách Gothic trước công nghiệp, tinh thần của Arts and Crafts – có lẽ hơn bất cứ trào lưu trang trí nào khác – không chỉ nằm ở vẻ ngoài mà quan trọng là triết lý sáng tạo.
Để trở thành một nhà thiết kế theo tinh thần Arts and Crafts, bạn cần sẵn sàng lăn xả, trực tiếp chạm tay vào quá trình làm ra sản phẩm, quan tâm đến chất liệu và công năng của những gì mình tạo ra. Arts and Crafts không chỉ là keo dán hay những que gỗ thủ công – nó là thiết kế được tạo nên bằng cả trái tim.
Responses