“Anti-design” có lẽ là điều cuối cùng người ta nghĩ tới khi bắt tay vào một dự án thiết kế. Tuy nhiên, với ngày càng nhiều nhà thiết kế số hiện nay, đây lại trở thành một lựa chọn thẩm mỹ được ưu ái – ngay cả khi bản thân nó được định nghĩa bởi việc không theo đuổi thẩm mỹ theo nghĩa truyền thống.

Dù cái tên có thể gợi cảm giác đối kháng, anti-design không mang tinh thần tiêu cực. Trước hết, anti-design không đồng nghĩa với “chống lại người dùng”. Ngược lại, nhiều ý kiến cho rằng đây chính là một trong những cách tiếp cận mạnh mẽ nhất đặt người dùng làm trung tâm, hướng tới việc tạo ra những trải nghiệm đáng nhớ, vừa tôn trọng vừa thử thách trí tuệ của họ. Anti-design cũng không thay thế “thiết kế” bằng sự trống rỗng. Thay vào đó, nó tìm cách mở rộng khái niệm thiết kế, khuyến khích người xem suy nghĩ lại về điều gì được coi là đẹp và điều gì được xem là dễ sử dụng.

Tuy nhiên, với một cái tên như anti-design, không có gì ngạc nhiên khi đây là một phong cách khá khó tiếp cận dưới góc độ kinh doanh. Để hiểu rõ hơn điều gì khiến phong cách này trở nên hấp dẫn, cần đi sâu vào việc anti-design thực chất là gì và nó vận hành như thế nào.

Anti-design là gì?

Anti-design là một cách tiếp cận trong thiết kế đồ họa kỹ thuật số, chủ động từ chối các quy ước và thẩm mỹ truyền thống để ưu tiên những bố cục mang tính thách thức và đổi mới. Về mặt kỹ thuật, anti-design có thể được áp dụng cho nhiều loại hình khác nhau, nhưng hiện nay nó chủ yếu được nhìn nhận như một phản ứng trước sự đồng dạng và an toàn trong thiết kế website và ứng dụng.

Có một điểm quan trọng cần làm rõ ngay từ đầu: thuật ngữ “anti-design” thường bị sử dụng lẫn lộn với “brutalism”. Dù đôi khi hai phong cách này có vẻ ngoài tương đồng, brutalism lại có lịch sử nghệ thuật, mục tiêu và nền tảng tư tưởng riêng biệt. Bạn có thể tìm hiểu thêm về brutalism ở phần nội dung liên quan.

Anti-design là một cách gọi chưa thật sự chính xác; nếu diễn đạt đầy đủ hơn, có lẽ phải là “chống lại các quy ước thiết kế” (anti-design-convention), dù cách gọi này khá dài dòng. Những người theo đuổi anti-design không tìm cách phá hủy, cũng không tạo ra sự xấu xí chỉ để gây sốc, mà hướng tới việc đưa ra một lựa chọn khác bên cạnh những chuẩn mực thiết kế đã được chấp nhận rộng rãi.

Từ đó có thể thấy, anti-design được định nghĩa phù hợp hơn như một lối tư duy, thay vì một phong cách thẩm mỹ cụ thể. Vì vậy, hãy cùng bước vào cách suy nghĩ của một anti-designer để hiểu rõ hơn hướng tiếp cận này.

Triết lý đằng sau anti-design

Anti-design được hình thành như một phản ứng mang tính đối thoại với thiết kế đương đại. Ngay trong tên gọi của nó đã hàm ý nghĩa đối lập với những gì nó không đại diện. Do đó, để hiểu anti-design, trước hết cần xác định rõ “design” mà nó đang đối chiếu và phản biện là gì.

Gói gọn trong một từ: sự đơn giản.

Một trong những khái niệm cốt lõi chi phối phần lớn thiết kế số hiện nay là niềm tin rằng sự đơn giản chính là con đường dẫn tới trải nghiệm người dùng tốt. Theo cách nhìn này, dù người dùng tất nhiên muốn các website trông đẹp mắt, bất kỳ yếu tố gây xao nhãng hay cản trở nào trong quá trình thực hiện tác vụ đều làm gián đoạn sự liền mạch của trải nghiệm và dẫn tới tương tác tiêu cực. Nói cách khác, những chi tiết thiết kế thừa thãi thường phục vụ người làm thiết kế nhiều hơn là phục vụ người dùng.

Quan điểm này được thể hiện rõ trong cuốn sách kinh điển về tính khả dụng Don’t Make Me Think của Steve Krug, khi ông viết: “Không quan trọng tôi phải nhấp chuột bao nhiêu lần, miễn là mỗi lần nhấp đều là một lựa chọn rõ ràng và không cần suy nghĩ.”

Ngược lại, những người theo đuổi anti-design cho rằng trạng thái “đơn giản đến mức vô thức” không phải là điều con người thực sự mong muốn. Thứ họ tìm kiếm là trải nghiệm, là những tương tác có ý nghĩa, là cảm giác bí ẩn và những yếu tố bất ngờ. Khi nhìn lại những ký ức sống động nhất của mình, “đơn giản” hiếm khi là từ mà con người dùng để mô tả chúng. Vậy tại sao các tương tác số lại phải khác đi, những người làm anti-design đặt câu hỏi. Chẳng phải chúng cũng tác động đến tâm lý, đến cách chúng ta tương tác với người khác trong đời sống thực, đặc biệt khi đời sống hằng ngày ngày càng gắn chặt với môi trường số, hay sao?

Những phản biện đối với anti-design

Không có gì ngạc nhiên khi nhiều nhà thiết kế không đồng tình với lập luận này. Chẳng hạn, Nielsen Norman Group bác bỏ quan điểm cho rằng những bố cục phức tạp, mang tính thách thức có thể hấp dẫn người dùng. Theo họ, anti-design chủ yếu chỉ thu hút sự quan tâm của chính giới thiết kế, bởi chỉ những người làm nghề mới thực sự cảm nhận và đánh giá được các lớp “phá chuẩn” tinh vi trong một sản phẩm anti-design.

Tuy nhiên, dù bạn đồng ý hay phản đối anti design, không thể phủ nhận rằng triết lý này phản ánh một nỗi lo cốt lõi của các anti designer. Trong mắt họ, một thế giới số lý tưởng đến mức người dùng không cần suy nghĩ nữa mới chính là viễn cảnh phản địa đàng – nơi trải nghiệm bị làm phẳng và con người dần đánh mất khả năng tư duy chủ động.

Những đặc điểm của anti-design

Vì anti-design hình thành như một phản ứng đối với các quy ước thiết kế, nên những đặc điểm của nó không phải là các tiêu chí cố định. Hãy hình dung rằng trong mười năm tới, các chuẩn mực của thiết kế số có thể sẽ hoàn toàn khác so với hiện tại, và khi đó anti-design cũng sẽ tự nhiên thay đổi để phản ứng lại những thẩm mỹ mới.

Anti-design đồng thời đề cao việc tạo ra một trải nghiệm mang dấu ấn cá nhân rõ ràng. Điều này đồng nghĩa với việc hình thức của anti-design phụ thuộc rất nhiều vào người thiết kế và điều họ muốn biểu đạt. Điểm chung nhất, cũng là đặc trưng dễ nhận thấy nhất của các sản phẩm anti-design, chính là yếu tố bất ngờ.

Dù vậy, dưới đây là một số đặc điểm phổ biến thường thấy trong anti-design hiện nay:

• Bố cục bất đối xứng
• Chữ và hình ảnh chồng chéo, dày đặc
• Màu sắc tương phản mạnh, thậm chí xung đột
• Không tuân theo hệ lưới
• Các yếu tố không đồng bộ, không “ăn khớp” với nhau

Anti-design và lịch sử của nó

Anti-design không có một lịch sử theo nghĩa truyền thống, bởi đây không phải là kiểu trào lưu có thể gắn chặt với một thập niên cụ thể. Ở một khía cạnh nào đó, ngay từ khi nghệ thuật xuất hiện, các chuẩn mực thẩm mỹ cũng dần hình thành. Và chừng nào những chuẩn mực ấy còn tồn tại, thì chừng đó các thế hệ nghệ sĩ mới vẫn sẽ cảm thấy bị ràng buộc bởi chúng và tìm cách thoát ra. Anti-design tự nhận là mang tính đổi mới, nhưng cũng hoàn toàn hợp lý khi đặt câu hỏi: liệu anti-design có thực sự là điều gì đó mới mẻ?

Trên thực tế, vào cuối những năm 1960, đã từng tồn tại một trào lưu thiết kế công nghiệp tại Ý mang chính cái tên “anti-design”. Dù trọng tâm của nó là tạo ra những món đồ nội thất độc đáo nhưng mang tính tạm thời, trào lưu này đồng thời cũng là một phản ứng trước tác động của chủ nghĩa tiêu dùng đại trà lên các chuẩn mực thiết kế. Tuy nhiên, không rõ trào lưu đó có liên hệ trực tiếp gì với xu hướng anti-design trong môi trường số hiện nay hay không. Xét cho cùng, “anti-design” là một cái tên gây khiêu khích, nhưng không hẳn là một cách gọi đặc biệt mới lạ. Rất có thể trong suốt lịch sử, đã có không ít nhà sáng tạo tự mô tả công việc của mình là anti-design hay anti-art nhằm gây sốc và thu hút khán giả.

Trong thế giới thiết kế đồ họa, sự giằng co giữa tính tối giản, dễ sử dụng và tự do sáng tạo đã diễn ra từ rất lâu, kể từ khi câu nói bất hủ “form follows function” ra đời. Một ví dụ tiêu biểu cho cuộc đấu tranh này là Memphis design vào thập niên 1980. Đặc biệt, thẩm mỹ của thập niên 1990 dường như đã để lại dấu ấn rõ rệt lên anti-design như chúng ta thấy ngày nay. Điều này không có gì ngạc nhiên, bởi đây cũng là giai đoạn Internet ra đời. Khi các quy tắc thiết kế cho môi trường số còn chưa được xác lập, ngay cả những công ty lớn cũng tạo ra các website lòe loẹt, rối rắm và khó hiểu.

Tuy vậy, đó cũng là thời kỳ ngây thơ và đầy thử nghiệm sáng tạo của Internet, diễn ra trong bối cảnh văn hóa grunge u ám và sự hiện diện của những tên tuổi lớn trong thiết kế như David Carson. Giai đoạn ông giữ vai trò giám đốc sáng tạo của tạp chí Ray Gun được đánh dấu bởi kiểu chữ dày đặc và hình ảnh mang tính thách thức. Bước sang thập niên 2000, sự xuất hiện của màn hình điện thoại nhỏ đã kéo theo sự lên ngôi của UX đơn giản, buộc mọi thứ phải quay về trật tự.

Và điều đó dẫn chúng ta tới hiện tại: hệ lưới và material design. Dù mỗi website vẫn có những khác biệt nhỏ về màu sắc, hình ảnh hay nội dung chữ, nhưng nếu bóc tách tất cả, có thể thấy gần như toàn bộ Internet đang vận hành dựa trên một số rất ít bố cục tiêu chuẩn. Anti-design được đưa ra như một lời đáp cho sự trì trệ này.

Tổng thể mà nói, bạn có thể dễ dàng cho rằng thông qua khái niệm “anti-design”, thế hệ trẻ ngày nay chỉ đang giả vờ phát minh ra một thứ vốn đã luôn tồn tại – đó là nghệ thuật mang tinh thần phá bỏ thần tượng và chuẩn mực. Tuy nhiên, sự xuất hiện của công nghệ số đã khiến phiên bản anti-design lần này trở nên khác biệt một cách tinh tế so với các tiền lệ trước đó. Chúng ta không còn chỉ nói về thẩm mỹ, mà còn nói về khả năng sử dụng – người dùng buộc phải hoàn thành các tác vụ thông qua những hệ thống số này.

Khi nào nên sử dụng anti-design

Giờ đến câu hỏi trị giá hàng triệu đô: liệu anti-design có thực sự chứng minh được rằng người dùng có thể tiếp nhận những bố cục mang tính thách thức hay không? Và liệu có lý do chính đáng nào để một doanh nghiệp chủ động từ bỏ sự đơn giản và cảm giác quen thuộc? Cũng như nhiều vấn đề khác trong thiết kế, câu trả lời phụ thuộc vào nhiều yếu tố – cụ thể là bản chất của dự án, đối tượng người dùng và chủ đích tổng thể của người thiết kế.

Dĩ nhiên, có không ít lý do mang tính bề mặt để áp dụng một chiến lược thiết kế mang tính phá chuẩn: nhằm gây sốc, tạo sự mỉa mai hoặc đơn giản là chạy theo xu hướng. Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng hơn là: đâu là những lý do thực chất khiến anti-design có thể trở thành một lựa chọn thiết kế tốt?

Để tăng mức độ tương tác

Những website sở hữu bố cục mang tính bí ẩn có thể khơi gợi sự tò mò, khiến người dùng chủ động tương tác để “giải mã” những gì đang diễn ra. Cách tiếp cận này đòi hỏi sự đầu tư kỹ lưỡng vào animation và thiết kế tương tác, nhằm mang lại cho người dùng cảm giác có điều gì đó ẩn giấu và đáng để khám phá.

Ví dụ, website anti-design mà Studium Generale thực hiện cho chiến dịch Take a Walk on the Wild Side mở ra với một màn hình dày đặc và có phần rối mắt. Tuy nhiên, khi chuyển động của chuột kích hoạt các hiệu ứng parallax, các thành phần trên trang bắt đầu dịch chuyển, dần hình thành mối quan hệ rõ ràng giữa lớp tiền cảnh và hậu cảnh, khiến bố cục trở nên dễ hiểu hơn. Phần mở đầu này đồng thời giúp người dùng làm quen với cách những chuyển động chuột đơn giản sẽ được sử dụng cho các hiệu ứng khác trên website, chẳng hạn như cuộn trang. Kết quả là một website không chỉ mang tính thách thức, mà còn nhanh chóng và tinh tế giúp người dùng thích nghi với phong cách điều hướng phi truyền thống của nó.

Để tạo khả năng ghi nhớ

Những website được làm theo khuôn mẫu có thể dễ sử dụng, nhưng đồng thời cũng rất dễ bị quên lãng. Ngược lại, anti-design có khả năng mang đến những trải nghiệm khiến người dùng nhớ lâu hơn.

Để hướng tới kiểu ghi nhớ tích cực, việc thiết kế website cần được thực hiện với chủ đích và logic rõ ràng. Suy cho cùng, anti-design không đồng nghĩa với thiết kế ngẫu nhiên. Mọi yếu tố cần xuất hiện như hiện tại vì một lý do cụ thể, trong đó mỗi thành phần đều góp phần tạo nên trải nghiệm tổng thể, dù trải nghiệm đó có thể mang tính khác thường đến đâu. Chẳng hạn, dự án A Global Guide to State-Sponsored Trolling của Bloomberg sở hữu một phần tiêu đề đầy ấn tượng, giúp nó nổi bật rõ rệt so với các trang báo khác.

Để phù hợp với định vị thương hiệu

Thiết kế, kể cả anti-design, luôn truyền tải điều gì đó về thương hiệu của bạn. Như đã đề cập, anti-design không chỉ là một lựa chọn hình thức mà còn gắn liền với cả một hệ tư tưởng. Vì vậy, nếu thương hiệu của bạn đồng điệu với việc từ chối sự đơn giản đến mức gây tê liệt và tính đồng dạng, đồng thời sẵn sàng tạo ra những trải nghiệm có chiều sâu, mang tính nguyên bản và ý nghĩa, thì anti-design có thể là một lựa chọn phù hợp.

Ví dụ, Timesheets Magazine là một tạp chí số tập trung vào các lĩnh vực sáng tạo trên khắp thế giới. Việc nhấn mạnh vào quá trình sáng tạo khiến bản sắc thương hiệu của họ đặc biệt phù hợp với một website cho phép sự tự do và phóng khoáng trong cách thể hiện nghệ thuật.

Những hạn chế của anti-design

Anti-design được sinh ra với tinh thần thử nghiệm – và đó cũng chính là điểm hấp dẫn của nó. Tuy nhiên, điều này đồng thời có nghĩa là kết quả không phải lúc nào cũng đạt được như mong đợi hoặc lý tưởng trong mọi trường hợp.

Dưới đây là một số thách thức phổ biến cần cân nhắc khi bạn xem xét áp dụng anti-design cho một dự án.

Rào cản về khả năng tiếp cận

Luôn tồn tại nguy cơ rằng anti-design sẽ gây bối rối và thiếu trực quan đối với phần lớn người dùng phổ thông – và trong nhiều trường hợp, đó cũng chính là chủ đích của nó. Tuy nhiên, những bố cục mang tính thách thức như vậy cũng có thể trở nên đặc biệt khó tiếp cận đối với những người có hạn chế về thị giác.

Chẳng hạn, bạn có thể có một lý do mang tính ý niệm, thông minh và phá chuẩn để sử dụng chữ dày đặc, chồng chéo. Nhưng cần đặt câu hỏi: một người có thị lực kém sẽ trải nghiệm cách trình bày đó như thế nào?

Hạn chế về khả năng mở rộng

Giả sử bạn đang xây dựng một website lớn với rất nhiều trang. Khi cần tạo thêm trang mới hoặc mở rộng sang những khu vực nội dung mới, bạn phải có khả năng triển khai nhanh chóng, đồng thời đảm bảo các phần mới này hòa nhập liền mạch với thiết kế tổng thể hiện có. Bên cạnh đó, trong nhiều trường hợp sẽ có nhiều designer cùng làm việc trên một website, và các trang do những người khác nhau thực hiện vẫn cần giữ được sự thống nhất về mặt cấu trúc và hình thức.Chính vì vậy, nhiều nhà thiết kế web lựa chọn cách tiếp cận theo module hoặc dựa trên template. Trong khi đó, anti-design – với mục tiêu tạo ra sự mới lạ và bất ngờ – lại đi ngược hoàn toàn với tư duy thiết kế module. Điều này khiến anti-design không phải là lựa chọn phù hợp cho các website quy mô lớn. Tuy nhiên, nó vẫn có thể phát huy hiệu quả trong những chiến dịch ngắn hạn hoặc dự án đơn lẻ nằm trong một hệ thống lớn. Chẳng hạn, Adidas từng sử dụng một chiến dịch theo hướng anti-design để quảng bá cho một sản phẩm cụ thể: dòng giày Yung-1 Alpine Sneakers.

Xu hướng thời thượng gây “khó chịu”

Dù anti-design luôn nỗ lực thể hiện tinh thần phá cách và phản kháng, hì thực tế nó vẫn là một xu hướng. Điều này đồng nghĩa với việc đôi khi anti-design có thể khiến thương hiệu trông như đang cố gắng quá mức để trở nên trẻ trung và “sành điệu”, thay vì thật sự tự nhiên. Bên cạnh đó, các xu hướng luôn thay đổi và rất dễ trở nên lỗi thời trong thời gian ngắn. Điều từng được xem là phá cách và nổi loạn hôm nay hoàn toàn có thể trở nên quen thuộc, thậm chí nhàm chán vào ngày mai.

Tạm kết

Anti-design không nhằm phá hủy, mà hướng tới việc sáng tạo. Mục tiêu của nó là làm mới lại các màn hình số, nhắc nhở chúng ta rằng website và ứng dụng vẫn có thể vừa hữu ích, vừa mang chiều sâu, sự bí ẩn và tính phức tạp.

Tuy vậy, anti-design là một phong cách táo bạo và nhiều rủi ro, không phải lúc nào cũng phù hợp với mọi thương hiệu, mà còn phụ thuộc vào bản chất của doanh nghiệp và đối tượng người dùng. Nếu bạn chưa chắc liệu thẩm mỹ anti-design có phù hợp với website của mình hay không – và nếu có, làm thế nào để khai thác phong cách này một cách hiệu quả – thì người phù hợp nhất để tham vấn chính là một nhà thiết kế có chuyên môn theo hướng này, cụ thể là một anti-designer.