Là một nghệ sĩ tiên phong và đầy trí tưởng tượng của chủ nghĩa hiện đại đầu thế kỷ 20, Paul Klee xuất sắc trong việc thử nghiệm màu sắc và hình thể. Ngôn ngữ thị giác sáng tạo của ông được nuôi dưỡng từ sự pha trộn của những thực hành trừu tượng vay mượn từ Chủ nghĩa Lập thể đến Siêu thực thể hiện niềm đam mê song song giữa thực hành nghệ thuật và lý thuyết.

Nhưng liệu ông có phải là một họa sĩ Lập thể? Biểu hiện? Tượng trưng?

Điều rực rỡ ở Klee chính là ông vừa thuộc về tất cả các trào lưu ấy, vừa không thuộc về trào lưu nào. Phong cách nổi loạn của ông từ chối mọi giới hạn và tiếp tục mê hoặc công chúng lẫn các nhà sưu tập cho đến ngày nay.

Bài viết này tìm hiểu về chính người nghệ sĩ để hiểu rõ hơn cách tranh của Klee thể hiện tinh thần biểu đạt hiện đại không gò bó. Bên cạnh tiểu sử tóm lược, chúng tôi cũng giới thiệu một số tác phẩm tiêu biểu để làm sáng tỏ sức mạnh nghệ thuật của Paul Klee.

Những năm thời niên thiếu

Paul Klee sinh vào cuối những năm 1870 gần Bern, Thụy Sĩ, trong một gia đình nhạc sĩ. Là con trai của một giáo viên âm nhạc và một ca sĩ chuyên nghiệp, Klee cũng học nhạc từ nhỏ. Có lẽ chính sự tiếp xúc sớm với âm nhạc đã nuôi dưỡng cảm quan trữ tình trong cách ông sử dụng màu sắc.

Tuy nhiên, những kỹ thuật tinh tế này lại khiến Klee gặp thử thách khi theo học tại Học viện Mỹ thuật Munich từ năm 1898. Không phải vì chương trình học khó; ngược lại, những bản vẽ và tranh khắc sớm của ông như Virgin in a Tree (1903) cho thấy Klee sinh ra đã là một người vẽ giỏi. Điều khiến ông khó chịu chính là sự bảo thủ của các giáo sư và việc họ tuân thủ quá chặt chẽ phương pháp truyền thống.

Paul Klee: Nhà Cách Tân

Klee muốn vượt ra khỏi các quy chuẩn cũ và đón nhận sự thử nghiệm liên ngành. Niềm hứng thú ấy được nuôi dưỡng mạnh mẽ khi ông kết bạn với Wassily Kandinsky, sau khi gia nhập nhóm Der Blaue Reiter vào cuối năm 1911 với vai trò biên tập niên giám.

Cũng trong thời gian này, Klee lần đầu tiếp xúc với nghệ thuật của Pablo Picasso, lúc đó vẫn đang định hình phong cách sẽ trở thành Chủ nghĩa Lập thể. Dù phong trào mới chỉ ở giai đoạn hình thành, Klee đã bị cuốn hút mạnh mẽ.

Trong những năm tiếp theo, bên cạnh việc đi nhiều nơi được phản ánh trong các tác phẩm như Scene from Kairouan (1914) – ông dành thời gian nuôi dưỡng sự say mê lý thuyết màu sắc và phân rã hình thể, thể hiện trong Ab Ovo (1917). Sau đó ông nhập ngũ tham chiến Thế chiến I.

Sau chiến tranh, Klee tiếp tục sự nghiệp và dồn tâm huyết cho công việc giảng dạy tại Bauhaus của Walter Gropius trong hầu hết thập niên 1920. Ở đây, ông làm việc giữa những tên tuổi hàng đầu của chủ nghĩa hiện đại như Kandinsky. Tuy nhiên, sự trỗi dậy của Đảng Quốc xã buộc Bauhaus đóng cửa năm 1933 và xếp nghệ sĩ như Klee vào nhóm “suy đồi”.

Klee khi đó đang giảng dạy tại Học viện Düsseldorf, nhưng vẫn bị chế độ Nazi đàn áp nên phải trốn sang Thụy Sĩ, nơi ông làm việc cho đến cuối đời.

Nghệ thuật của Paul Klee

Điều cuốn hút nhất trong nghệ thuật của Klee chính là tính đa dạng phong cách. Ông kết hợp nhiều trào lưu khác nhau, không bị ràng buộc bởi một bảng màu hay hình thức duy nhất. Tác phẩm của ông chạm đến:

Chủ nghĩa Lập thể

Trong Senecio (1922), ta thấy Klee hấp thụ tinh thần Lập thể: khuôn mặt giống nhân vật hề tạo thành từ những mặt phẳng vàng, cam đầy năng lượng. Màu sắc được xử lý tinh tế khiến hình dạng vừa rõ ràng vừa hòa tan vào nhau, tạo cảm giác vui tươi.

Huyền bí / Siêu thực

Các sinh vật kỳ ảo trong tranh khiến người xem liên tưởng đến thế giới tưởng tượng nửa mời gọi nửa đáng sợ – giống như tiếng vọng hiện đại của tranh Hieronymus Bosch. Bằng cách tạo ra những sinh thể vừa quen vừa lạ, Klee mở ra một không gian chiêm nghiệm siêu hình.

Trừu tượng

Côte de Provence (1927) cũng cho thấy Klee biến phong cảnh thật thành một bản hòa phối của màu sắc và hoa văn.

Điểm chấm (Pointillism)

Ad Parnassum là ví dụ tiêu biểu cho tinh thần thử nghiệm của Klee. Tranh được xây dựng từ các lớp vuông nhỏ – lớp đầu tiên vẽ tay, lớp sau đóng dấu – gợi đến phong cách Điểm sắc của Seurat và Pissarro. Tác phẩm nhắc đến ngọn núi Parnassus – quê hương của Apollo và các nàng thơ – đồng thời có thể phản chiếu trải nghiệm của ông khi du hành Ai Cập.

Klee tiếp tục theo đuổi phong cách này khi sống ở Thụy Sĩ, và chính một tác phẩm theo kỹ thuật này – Tänzerin (1932) – hiện giữ kỷ lục giá bán cao nhất cho một bức tranh của ông.

Vẻ đẹp bất tận của Paul Klee

Trong suốt sự nghiệp, Paul Klee luôn thách thức mọi quy ước nghệ thuật. Kết quả là một kho tàng khổng lồ không thể bị đóng khung vào một phong cách duy nhất. Sự đa dạng này khiến ông trở thành một trong những tiếng nói nghệ thuật linh hoạt nhất thế kỷ 20.

Ông truyền cảm hứng cho học trò và các nhà lý luận nghệ thuật bằng việc chứng minh rằng nghệ thuật có thể mở ra sự sáng tạo thuần khiết, và ông tiếp tục mê hoặc các nhà sưu tập ngày nay nhờ tinh thần không ngừng tìm kiếm cái mới – từ quang cảnh thiên nhiên đến những chiều sâu trong tâm trí con người.